Akdeniz’de Deniz Kaplumbağaları (Caretta Caretta) ve Koruma Çalışmaları

Akdeniz’in turkuaz sularında milyonlarca yıldır yaşamını sürdüren deniz kaplumbağaları, bu kadim denizdeki en kırılgan varlıkların başında gelir. Caretta caretta türü; yalnızca bir sürüngen değil, Akdeniz ekosisteminin sağlığını gösteren bir biyogöstergedir. Bugün bu canlılar, insan kaynaklı tehditlerin giderek yoğunlaştığı bir dünyada hayatta kalmak için mücadele etmektedir.

Caretta Caretta Kimdir?

Caretta caretta, yaygın adıyla kırmızı deniz kaplumbağası, Cheloniidae ailesinin en büyük üyelerinden biridir. Erişkin bireyler 70 ile 120 santimetre arasında kabuk uzunluğuna ve 80 ile 200 kilogram arasında ağırlığa ulaşabilir. Güçlü çeneleri sayesinde deniz kestanesini, denizanasını ve yumuşakçaları kolaylıkla avlarlar. Soğukkanlı olmalarına karşın vücut sıcaklıklarını belirli ölçüde düzenleme kapasiteleri, onları uzun mesafeli göçlere uyumlu kılar.

Yaşam Döngüsü ve Yumurtlama

Dişiler, olgunluk çağına genellikle 20 ile 30 yıl arasında ulaşır. Her üreme mevsiminde —mayıs başından ağustos sonuna kadar— dişi kaplumbağalar doğdukları sahile geri döner; bu içgüdüye natal homing adı verilir. Gece karanlığında kıyıya çıkan dişi, kum içine yaklaşık 50-120 santimetre derinliğinde bir yuva kazar ve ortalama 100-120 yumurta bırakır. Yaklaşık 55-65 günlük kuluçka süresinin ardından yavru kaplumbağalar gece vakti yuvadan çıkar ve dalgaların sesiyle denize doğru yönelir. Ne var ki bu yolculuk son derece tehlikelidir; her 1.000 yavrudan yalnızca 1-2’sinin erişkinliğe ulaşabildiği tahmin edilmektedir.

Türkiye’deki Önemli Yumurtlama Sahilleri

Türkiye, Akdeniz havzasında Caretta caretta için en kritik yumurtlama alanlarından birkaçına ev sahipliği yapar. Bu sahillerin başında İztuzu (Dalyan), Belek, Anamur, Alanya ve Patara gelir. İztuzu, hem Dalyan deltasının eşsiz ekosistemiyle hem de yılda 300’ü aşkın yuva sayısıyla öne çıkmaktadır. Belek sahilleri ise golf tesisleri ve otellerin yoğun olduğu bölgede yer aldığından koruma-turizm geriliminin en çarpıcı yaşandığı noktalardandır. Anamur’daki İncekum sahili de giderek artan yuva yoğunluğuyla izleme programlarında önemli bir yer tutmaktadır.

Başlıca Tehditler

Caretta caretta popülasyonunu doğrudan tehdit eden birçok etken bir arada işlemektedir:

• Işık kirliliği: Yapay aydınlatma, yumurtadan çıkan yavruların deniz yerine karayı tercih etmesine yol açarak ölümcül sonuçlar doğurur.
• Plastik atıklar: Kaplumbağalar denizanasına benzeyen plastik poşetleri yutarak iç organ hasarına ve boğulmaya maruz kalır.
• Balıkçılık ağları: Uzatma ağları ve paraketa sistemleri, kaplumbağaların kazaen yakalanmasına (by-catch) neden olur.
• Tekne ve jet-ski trafiği: Pervane yaralanmaları, hayatta kalan bireylerde kalıcı hasara yol açmaktadır.
• Sahil yapılaşması ve turizm baskısı: Yuvalar üzerine kurulan şezlong ve şemsiyeler, inkübasyonu doğrudan bozar.
• İklim değişikliği: Kum sıcaklığı cinsiyet oranını belirler; artan sıcaklıklar dişi baskınlığını artırarak uzun vadede popülasyonu tehdit eder.

Koruma Projeleri ve Yasal Çerçeve

Türkiye’de DEKAMER (Deniz Kaplumbağaları Araştırma, Kurtarma ve Rehabilitasyon Merkezi), Pamukkale Üniversitesi bünyesinde yürütülen kapsamlı çalışmalarıyla yaralı kaplumbağaları tedavi edip doğaya kazandırmaktadır. DHKD (Doğal Hayatı Koruma Derneği) ve SAD-AFAG gibi sivil toplum kuruluşları her sezon onlarca gönüllüyle sahillerde yoğun izleme ve bilinçlendirme çalışmaları yürütür. Avrupa Birliği ile ortak yürütülen LIFE projesi kapsamında belirli sahiller özel koruma alanı statüsü kazanmış, gece erişimi ve şezlong yasağı gibi düzenlemeler hayata geçirilmiştir. Uluslararası düzeyde ise IUCN Kırmızı Listesi’nde “savunmasız” kategorisindeki Caretta caretta, Bern ve Barcelona sözleşmeleriyle de güvence altına alınmaktadır.

Ziyaretçilerin Dikkat Etmesi Gerekenler

Yumurtlama sahillerini ziyaret edecek bireyler bazı temel kurallara dikkat ederek bu koruma çabalarına doğrudan katkı sağlayabilir. Gece 21:00 ile sabah 08:00 arasında sahile el feneri ya da telefon ışığıyla çıkmaktan kaçınılmalıdır. Kumsalda şezlong ve şemsiye kiralayanlar, bunların izin verilen alanlar dışına taşınmadığından emin olmalıdır. Denizde tekneyle ya da yüzerek bir kaplumbağayla karşılaşıldığında hayvanı kovalamamak, dokunmamak ve flaşlı fotoğraf çekmemek gerekir. Plaj temizliğine katılmak, plastik atıkları toplamak ise herkesin alabileceği somut bir önlem olarak öne çıkmaktadır.

Sonuç

Caretta caretta, Akdeniz’in en kadim sakinlerinden biridir; onun varlığı bu denizin ekolojik dengesinin sürdüğünü gösteren en güvenilir kanıtlardan birini oluşturur. Koruma çalışmaları ne kadar güçlü olursa olsun, bireysel farkındalık olmadan kalıcı başarıya ulaşmak güçtür. Bir sonraki Akdeniz seyahatinizde, yumurtlama sahillerinin yakınından geçerken ya da denizde yüzerken bu milyonlarca yıllık yolculukçuyu hatırlayın ve ona gereken alanı bırakın.